“การฝึกอบรมการตระหนักรู้เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมที่เป็นภัยสำหรับนักข่าว” (Hostile Environment Awareness Training หรือ HEAT) เป็นบทความชุดสิบตอนที่พัฒนาขึ้นโดยผู้สื่อข่าวไร้พรมแดน (Reporters Without Borders หรือ RSF) Silk Road Training และองค์กรพันธมิตรในพื้นที่ บทความตอนแรกนี้อธิบายวิธีเตรียมความพร้อมรับมือเหตุการณ์ความไม่สงบด้วยการจัดทำแผนที่นำไปใช้ได้จริง สร้างนิสัยด้านความปลอดภัยส่วนบุคคล และสังเกตสัญญาณเตือนภัยล่วงหน้า
การฝึกอบรมการตระหนักรู้เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมที่เป็นภัย (HEAT) เป็นหลักสูตรฝึกอบรมด้านความปลอดภัยแบบครอบคลุม ซึ่งครอบคลุมการเตรียมความพร้อมในประเด็นสำคัญสำหรับนักข่าวที่ทำงานในพื้นที่เสี่ยงสูง ทั้งการรับมือเหตุการณ์ความไม่สงบ การทำงานในพื้นที่ขัดแย้ง การปฐมพยาบาลในสภาพแวดล้อมที่เป็นภัย ความปลอดภัยในการใช้ยานพาหนะ และความปลอดภัยทางดิจิทัล การรายงานข่าวระหว่างการประท้วง การจลาจล หรือการชุมนุมสาธารณะ จำเป็นต้องอาศัยการเตรียมความพร้อมและการตระหนักรู้ต่อสถานการณ์ ก่อนเข้าสู่สภาพแวดล้อมดังกล่าว นักข่าวควรใช้เวลาประเมินความพร้อมของตนเอง จัดเตรียมอุปกรณ์ที่เหมาะสม และซักซ้อมในใจว่าจะรับมืออย่างไรหากสถานการณ์เริ่มไม่ปลอดภัย
1- วางแผนและเตรียมความพร้อมอย่างรอบคอบ
การเตรียมความพร้อมควรเจาะจงกับสถานการณ์ ไม่ใช่เป็นเพียงการเตรียมตัวแบบกว้าง ๆ นักข่าวควรเข้าใจอย่างชัดเจนถึงภารกิจของตนเอง สถานการณ์โดยรวม และความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับสภาพแวดล้อมเฉพาะที่กำลังจะเข้าไป โดยต้องพิจารณาทั้งสถานที่ พลวัตของฝูงชน ตลอดจนความเป็นไปได้ที่เจ้าหน้าที่บังคับใช้กฎหมายจะเข้าแทรกแซง หรือเกิดความรุนแรง
- ประเมินความเสี่ยง ศึกษาบรรยากาศทางการเมืองและสังคม กฎหมายท้องถิ่น และรูปแบบของเหตุการณ์ความไม่สงบที่เคยเกิดขึ้นในอดีต
- จัดทำแผนการสื่อสาร แจ้งบรรณาธิการและผู้ติดต่อที่ไว้วางใจเกี่ยวกับเส้นทางที่วางแผนไว้ พร้อมกำหนดเวลาติดต่อรายงานสถานการณ์
- ซักซ้อมสถานการณ์ที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้น หากทำงานเป็นทีม ให้หารือเรื่องการแบ่งหน้าที่และตกลงจุดนัดพบในกรณีที่พลัดหลงกัน
- จัดเตรียมสัมภาระให้เหมาะสม นำไปเฉพาะสิ่งของจำเป็น เช่น น้ำ อุปกรณ์ปฐมพยาบาลพื้นฐาน หน้ากากหรือแว่นตาป้องกัน และบัตรประจำตัวสื่อมวลชน
- แต่งกายให้เหมาะสม สวมเสื้อผ้าที่ไม่ขัดขวางการเคลื่อนไหวและรองเท้าที่สวมใส่สบาย ซึ่งช่วยให้เคลื่อนที่ได้อย่างรวดเร็ว
2- ฝึกการรับรู้สถานการณ์และสร้างนิสัยด้านความปลอดภัยส่วนบุคคล
การตื่นตัวอยู่เสมอเป็นหนึ่งในเครื่องมือด้านความปลอดภัยที่มีประสิทธิภาพที่สุดเมื่อต้องอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีความผันผวน นักข่าวควรรับรู้สถานการณ์รอบตัวตลอดเวลาโดยใช้ระบบ R.E.A.D.E. ดังนี้
- R — รับรู้ภัยคุกคาม (Recognise the threat) สังเกตฝูงชนอย่างต่อเนื่อง และจับตาความเปลี่ยนแปลงของท่าทีตำรวจหรือพฤติกรรมของกลุ่มคน
- E — ประเมินตำแหน่งของตนเอง (Evaluate your position) อยู่ใกล้ทางออกและหลีกเลี่ยงการติดอยู่ระหว่างแนวตำรวจหรือสิ่งกีดขวาง
- A — หลีกเลี่ยงภัยคุกคาม (Avoid the threat) หลีกเลี่ยงการตกเป็นจุดสนใจและไม่ดึงดูดความสนใจมายังอุปกรณ์ที่พกติดตัว
- D — คลี่คลายสถานการณ์ (Defuse the situation) วางท่าทีที่ไม่คุกคามและหลีกเลี่ยงการสบตากับบุคคลที่มีท่าทีก้าวร้าว
- E — ออกจากพื้นที่ (Exit the area) รู้ว่าเมื่อใดควรออกจากพื้นที่ อย่ารอให้สถานการณ์เลวร้ายลงก่อนจึงค่อยลงมือ
3- รู้จักสัญญาณเตือนและหลีกเลี่ยงไม่ให้สถานการณ์ทวีความรุนแรง
ความรุนแรงระหว่างเหตุการณ์ความไม่สงบแทบไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีสัญญาณเตือน โดยทั่วไป ความตึงเครียดจะเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ นักข่าวที่สังเกตเห็นสัญญาณของความก้าวร้าวที่กำลังทวีขึ้นจะสามารถตัดสินใจได้อย่างปลอดภัยกว่า ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนตำแหน่ง ถอยออกมา หรือออกจากพื้นที่โดยสิ้นเชิง สัญญาณที่พบบ่อย ได้แก่
- การด่าทอที่พุ่งเป้าไปยังบุคคลใดบุคคลหนึ่ง
- การขึ้นเสียงและการใช้ภาษาที่หยาบคายหรือก้าวร้าวมากขึ้น
- สัญญาณทางกาย เช่น การกำหมัด การชี้นิ้ว หรือใบหน้าที่เริ่มแดงก่ำ
- การจ้องมอง โน้มตัวไปข้างหน้า เดินวนไปมา หรือรุกล้ำพื้นที่ส่วนตัวของผู้อื่นด้วยท่าทีคุกคาม
พฤติกรรมเหล่านี้อาจมาจากผู้ประท้วง ตำรวจ หรือประชาชนทั่วไป นักข่าวควรสงบสติอารมณ์และไม่เผชิญหน้า หากเป็นไปได้ ให้อยู่บริเวณขอบของฝูงชน และหากสัญญาณความรุนแรงเพิ่มขึ้น ให้ออกจากพื้นที่โดยเร็วโดยไม่ดึงดูดความสนใจ
บทความนี้เรียบเรียงจากเนื้อหาของหลักสูตร HEAT ระยะเวลาสามวัน ซึ่งจัดการฝึกอบรมโดย Silk Road Training และจัดขึ้นโดยผู้สื่อข่าวไร้พรมแดน (RSF) ร่วมกับองค์กรพันธมิตรในพื้นที่
Silk Road Training ให้บริการฝึกอบรม HEAT ทั้งในรูปแบบออนไลน์และในสถานที่จริง โดยผู้ฝึกสอนผู้เชี่ยวชาญซึ่งมีประสบการณ์ด้านการฝึกอบรมและการให้คำปรึกษาด้านความปลอดภัยทั่วโลกมากกว่า 20 ปี เพื่อช่วยให้บุคลากรด้านสื่อและนักข่าวแนวหน้ามีทักษะในการรักษาชีวิตเมื่อต้องทำงานในพื้นที่เสี่ยงสูง
→ อ่าน ตอนที่ 2: เทคนิคการรักษาความปลอดภัยขณะรายงานข่าวเหตุการณ์ความไม่สงบ
→ อ่าน ตอนที่ 3: การวางแผนล่วงหน้าเมื่อต้องทำงานในพื้นที่ขัดแย้ง
→ อ่าน ตอนที่ 4: การรับมือภัยคุกคามจากการสู้รบในพื้นที่ปฏิบัติงาน
→ อ่าน ตอนที่ 5: การปฐมพยาบาล—การประเมินผู้บาดเจ็บและการจัดการภาวะเลือดออกรุนแรง
→ อ่าน ตอนที่ 6: การปฐมพยาบาล—การดูแลทางเดินหายใจและการช่วยฟื้นคืนชีพ
→ อ่าน ตอนที่ 7: การปฐมพยาบาล—การติดตามอาการผู้บาดเจ็บและการประเมินขั้นทุติยภูมิ
→ อ่าน ตอนที่ 8: ความปลอดภัยในการใช้ยานพาหนะและอุบัติเหตุทางถนน
→ อ่าน ตอนที่ 9: อย่าลืมความปลอดภัยทางดิจิทัล
→ อ่าน ตอนที่ 10: แนวทางรักษาความปลอดภัยทางดิจิทัลทีละขั้นตอน
The Thai translation was made possible with support from the Government of Canada and the Canada Fund for Local Initiatives (CFLI).