“การฝึกอบรมการตระหนักรู้เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมที่เป็นภัยสำหรับนักข่าว” (Hostile Environment Awareness Training หรือ HEAT) เป็นบทความชุดสิบตอนที่พัฒนาขึ้นโดยผู้สื่อข่าวไร้พรมแดน (Reporters Without Borders หรือ RSF), Silk Road Training และองค์กรพันธมิตรในพื้นที่ บทความตอนที่ 2 นี้นำเสนอแนวทางปฏิบัติในการเดินทางและปฏิบัติงานท่ามกลางการประท้วงหรือเหตุการณ์ความไม่สงบอย่างปลอดภัย การประเมินบรรยากาศของฝูงชน การรับมือเมื่อต้องปฏิสัมพันธ์กับกองกำลังรักษาความปลอดภัย และการออกจากพื้นที่ที่มีความผันผวนโดยหลีกเลี่ยงการบาดเจ็บหรือการถูกจับกุม
การฝึกอบรมการตระหนักรู้เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมที่เป็นภัย (HEAT) เป็นหลักสูตรฝึกอบรมด้านความปลอดภัยแบบครอบคลุม ซึ่งครอบคลุมการเตรียมความพร้อมในประเด็นสำคัญสำหรับนักข่าวที่ทำงานในพื้นที่เสี่ยงสูง ทั้งการรับมือเหตุการณ์ความไม่สงบ การทำงานในพื้นที่ขัดแย้ง การปฐมพยาบาลในสภาพแวดล้อมที่เป็นภัย ความปลอดภัยในการใช้ยานพาหนะ และความปลอดภัยทางดิจิทัล ไม่ว่าจะรายงานข่าวเพียงลำพังหรือทำงานร่วมกับทีม นักข่าวต้องพร้อมปรับตัวอย่างรวดเร็วในสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงอย่างฉับไวและคาดเดาไม่ได้ การเข้าใจพลวัตของฝูงชน การสื่อสารอย่างชัดเจน และการสังเกตสัญญาณเตือน สามารถช่วยลดความเสี่ยงในการปฏิบัติงานภาคสนามได้อย่างมาก
1 – เคลื่อนไหวอย่างมีชั้นเชิง: ทำความเข้าใจพฤติกรรมของฝูงชน
ฝูงชนมีความผันผวน การรวมตัวอย่างสงบอาจทวีความรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็วจากสิ่งกระตุ้นในสภาพแวดล้อม ผู้ปลุกปั่น หรือการปะทะกับกองกำลังรักษาความปลอดภัย คนในกลุ่มขนาดใหญ่อาจเกิด “ภาวะสูญเสียความเป็นปัจเจกบุคคล” (deindividuation) ซึ่งทำให้แสดงพฤติกรรมตามแรงกระตุ้น เนื่องจากรู้สึกว่าฝูงชนช่วยปกปิดตัวตนของตนเอง
- ตระหนักรู้สิ่งรอบตัวแบบ 360 องศา สังเกตพฤติกรรมของทั้งตำรวจและผู้ประท้วง เฝ้าระวังการเปลี่ยนแปลงของบรรยากาศ รวมทั้งสังเกตความเปลี่ยนแปลงของน้ำเสียงและการเคลื่อนไหว
- เคลื่อนที่อยู่เสมอและหลีกเลี่ยงการติดอยู่ในวงล้อม อยู่บริเวณขอบของฝูงชนหรือในจุดที่สูงกว่า และใช้สิ่งปลูกสร้างหรืออุปกรณ์ริมถนน รวมถึงที่กำบังตามธรรมชาติ เพื่อความปลอดภัย
- ประสานงานกับทีม แบ่งหน้าที่ให้ชัดเจน รวมถึงกำหนดผู้ทำหน้าที่เฝ้าระวังด้านหลัง และสื่อสารกันเป็นระยะเกี่ยวกับเส้นทางหลบหนีที่อาจใช้ได้
- หลีกเลี่ยงภาษาและการด่วนสันนิษฐานที่ลดทอนความเป็นมนุษย์ ปฏิบัติต่อทุกคนในฐานะปัจเจกบุคคล เพื่อให้แต่ละคนยังตระหนักถึงความรับผิดชอบของตนเองและช่วยลดความเป็นปฏิปักษ์
2 – รับมือเมื่อต้องเผชิญหน้ากับตำรวจและกองกำลังติดอาวุธ
ยุทธวิธีของตำรวจแตกต่างกันไป แต่มักรวมถึงการเฝ้าติดตาม การปิดล้อมควบคุมพื้นที่ และวิธีสลายฝูงชน นักข่าวต้องเตรียมพร้อมรับมือกับการใช้กำลัง การเฝ้าติดตาม หรือการควบคุมตัว
- รู้เท่าทันยุทธวิธี ตำรวจอาจใช้วิธีปิดล้อมควบคุมฝูงชน (kettling) ส่งชุดเจ้าหน้าที่เข้าจับกุม บุกกระชับพื้นที่ด้วยกระบอง ใช้รถฉีดน้ำแรงดันสูง หรือใช้แก๊สน้ำตา นักข่าวควรเรียนรู้วิธีการทำงานของยุทธวิธีเหล่านี้ในพื้นที่ที่ตนรายงานข่าว
- ส่งสัญญาณเตือนโดยเร็ว หากสัมผัสแก๊สน้ำตา ให้ตะโกนว่า “แก๊ส แก๊ส แก๊ส” เพื่อเตือนสมาชิกในทีม เคลื่อนที่ทวนลมไปยังพื้นที่เปิด หลีกเลี่ยงพื้นที่ปิด และปล่อยให้สารตกค้างระบายออกจากร่างกายและเสื้อผ้าก่อนเข้าไปในอาคาร
- หลีกเลี่ยงการตกเป็นจุดสนใจ ทำความเข้าใจสิทธิตามกฎหมายของสื่อมวลชนในพื้นที่นั้น การถ่ายภาพอาจทำให้สามารถระบุตัวผู้ประท้วงและทำให้บุคคลเหล่านั้นตกอยู่ในความเสี่ยงได้ จึงควรจัดการภาพที่บันทึกไว้อย่างระมัดระวัง
- สำรองข้อมูลเป็นประจำ เปลี่ยนการ์ดหน่วยความจำอย่างสม่ำเสมอและอัปโหลดภาพที่บันทึกไว้ขึ้นระบบคลาวด์ ซ่อนการ์ดที่ไม่ได้ใช้งานไว้ เผื่อกรณีที่อุปกรณ์ถูกยึดหรือได้รับความเสียหาย
- เว้นระยะให้เหมาะสม อย่ากีดขวางเส้นทางออกหรือขัดขวางการปฏิบัติงานของตำรวจโดยไม่จำเป็น วางท่าทีที่ไม่คุกคามและหลีกเลี่ยงการแสดงท่าทางที่อาจทำให้สถานการณ์ตึงเครียดยิ่งขึ้น
3 – วางแผนออกจากพื้นที่อย่างปลอดภัย
การรู้ว่าควรออกจากพื้นที่เมื่อใดและอย่างไรสามารถช่วยป้องกันอันตรายร้ายแรงได้ วางแผนเส้นทางออกไว้ล่วงหน้าและลงมืออย่างเด็ดขาดเมื่อสถานการณ์เปลี่ยนไป
- รักษาการเชื่อมต่อทางกายภาพกับสมาชิกในทีม เมื่อความตึงเครียดเพิ่มขึ้น ให้อยู่ใกล้ชิดกับสมาชิกในทีม เกาะแขนกันหรือเคลื่อนที่เป็นกลุ่มกระชับหากจำเป็น
- ส่งสัญญาณอันตรายแต่เนิ่น ๆ สื่อสารให้ชัดเจนและก้าวสั้น ๆ อย่างมีสติเพื่อรักษาสมดุล ปล่อยมือข้างหนึ่งให้ว่างเพื่อใช้ป้องกันศีรษะ
- สงบสติอารมณ์และวางตัวเป็นกลาง หลีกเลี่ยงการเคลื่อนไหวอย่างกะทันหันหรือท่าทางที่อาจถูกตีความผิด วางท่าทีเป็นกลางและใช้ภาษากายที่สงบ
- รู้จุดถอยที่สามารถใช้ได้ หากทำงานเพียงลำพัง ให้วางแผนเส้นทางหลบหนีที่ปลอดภัยไว้ล่วงหน้าหลายเส้นทาง พิจารณาอาคารใกล้เคียง ตรอกหรือถนนสายรอง รวมถึงจุดนัดพบที่ตกลงกับสมาชิกในทีมไว้ล่วงหน้า
บทความนี้เรียบเรียงจากเนื้อหาของหลักสูตร HEAT ระยะเวลาสามวัน ซึ่งจัดการฝึกอบรมโดย Silk Road Training และจัดขึ้นโดยผู้สื่อข่าวไร้พรมแดน (RSF) ร่วมกับองค์กรพันธมิตรในพื้นที่
Silk Road Training ให้บริการฝึกอบรม HEAT ทั้งในรูปแบบออนไลน์และในสถานที่จริง โดยผู้ฝึกสอนผู้เชี่ยวชาญซึ่งมีประสบการณ์ด้านการฝึกอบรมและการให้คำปรึกษาด้านความปลอดภัยทั่วโลกมากกว่า 20 ปี เพื่อช่วยให้บุคลากรด้านสื่อและนักข่าวแนวหน้ามีทักษะในการรักษาชีวิตเมื่อต้องทำงานในพื้นที่เสี่ยงสูง
← อ่าน ตอนที่ 1: การเตรียมความพร้อมรับมือเหตุการณ์ความไม่สงบ
→ อ่าน ตอนที่ 3: การวางแผนล่วงหน้าเมื่อต้องทำงานในพื้นที่ขัดแย้ง
→ อ่าน ตอนที่ 4: การรับมือภัยคุกคามจากการสู้รบในพื้นที่ปฏิบัติงาน
→ อ่าน ตอนที่ 5: การปฐมพยาบาล—การประเมินผู้บาดเจ็บและการจัดการภาวะเลือดออกรุนแรง
→ อ่าน ตอนที่ 6: การปฐมพยาบาล—การดูแลทางเดินหายใจและการช่วยฟื้นคืนชีพ
→ อ่าน ตอนที่ 7: การปฐมพยาบาล—การติดตามอาการผู้บาดเจ็บและการประเมินขั้นทุติยภูมิ
→ อ่าน ตอนที่ 8: ความปลอดภัยในการใช้ยานพาหนะและอุบัติเหตุทางถนน
→ อ่าน ตอนที่ 9: อย่าลืมความปลอดภัยทางดิจิทัล
→ อ่าน ตอนที่ 10: แนวทางรักษาความปลอดภัยทางดิจิทัลทีละขั้นตอน
The Thai translation was made possible with support from the Government of Canada and the Canada Fund for Local Initiatives (CFLI).